کد مطلب:2828
زمان انتشار:یکشنبه 10 خرداد 1388 - 13:05:06
ایران در گذر ارتباطات (2)

بازار: کانون ارتباطات و اطلاعات شهری

دانش ارتباطات - حمید رضا حسینی

بازار به معنی جای خرید و فروش کالاست. این واژه در زبان پهلوی به صورت "واچار" و به معنای محل اجتماع به کار رفته است.(1)

در گذشته، شهرهای ایرانی فاقد خیابان به معنای امروزی آن بودند و خیابان به راهی گفته می‌شد که میان باغ می‌ساختند و دو سویش را درختکاری می‌کردند. (2) از این رو، بازار نقش خیابان‌های اصلی در شهرهای امروزی را به دوش می‌کشید و از نظر کالبدی ستون فقرات ارتباطات شهری به شمار می‌آمد. گذرهای مهم از بازار منشعب می‌شدند و تا درون محله‌ها پیش می‌رفتند.

این موقعیت کالبدی، موقعیت اجتماعی بی‌بدیلی را برای بازار رقم زده و آن را به کانون اطلاع‌رسانی شفاهی تبدیل کرده بود. متون کهن مانند تاریخ بیهقی تصریح دارند که وقتی حکومت می‌خواست خبری را به اطلاع عموم برساند آن را از طریق جارچیان و منادیان در بازار شهر منتشر می‌ساخت. حتی مردم عادی نیز می‌توانستند با پرداخت پول، اخبار مورد نظرخود را از طریق جارچیان در بازار پخش کنند. (3)

 از این گذشته، در خلال آمد و شد گسترده مردم در بازار، ارتباطات چهره به چهره برقرار و اخبار و اطلاعات در سطوح گوناگون منتقل می‌شد.

همچنین، جایگاه بازار به عنوان راه اصلی شهر، ایجاب می‌کرد که مراکز عمومی، درون بازار یا کنار آن مستقر شوند. بسیاری از این مراکز مانند مساجد، مدارس علمیه، کاروانسراها، حمام‌ها، قهوه خانه‌‌ها و زورخانه‌ها از مراکز مهم ارتباطی به شمار می‌آمدند و موقعیت اجتماعی و ارتباطی بازار را تقویت می‌کردند.

وجود این مراکز به نوبه خود موجب می‌شد که اجتماعات گوناگون مانند نماز جمعه و جماعت، مراسم عزاداری، شبیه‌خوانی، نقالی،جشن و سرور و... زیر سقف بازار برپا و انبوهی از پیام‌های مذهبی، اجتماعی و سیاسی منتشر شود.

برای نمونه، یک آمار قدیمی از تهران با عنوان "تعیین و ثبت ابنیه محاط خندق شهر دارالخلافه باهره" که فردی به نام اخضرعلی شاه در فاصله سال‌های ۱۲۷۸ تا ۱۲۸۱ خورشیدی فراهم آورده است، نشان می‌دهد که بازار به عنوان یکی از پنج محله اصلی تهران، علاوه بر گذرهای مسکونی، 60 کاروانسرا، 20 مسجد و مدرسه، 14 تکیه و 27 حمام را درخود جای می‌داده است. حتی سفارتخانه‌های خارجی نیز تا مدت‌ها در بازار تهران جای داشتند و بعدها به محله تازه تأسیس دولت منتقل شدند.(4)

این وضعیت به موازات پیوند مذهب و بازار، موجب می‌شد که بازار یک پایگاه فرهنگی به حساب آید و از سوی دیگر، به سبب تقابل گاه و بی‌گاه دو نهاد یاد شده با دولت، به کانون سیاست‌ورزی و مبارزات مردمی تبدیل شود. چنین می‌نماید که نقش پررنگ بازار در جنبش‌های سیاسی- اجتماعی یکصد ساله اخیر بی‌نیاز از شرح و تفصیل باشد.

در شهرهای بزرگ‌تر و درسایه بازار اصلی شهر، بازارچه‌های محلی قرار داشتند که عملکردهای ارتباطی بازار را در سطح خرد بازتولید می‌کردند. در میانه محله، میدان گاهی بود که پیرامونش را مسجد، بازارچه، حمام و گاه خانقاه فرا می‌گرفت و گذرهای محله به آن منتهی می‌شد. خانه بزرگ محله یا امام جماعت به عنوان جای رفع و رجوع اختلافات محلی، نزدیک همین میدان بود و بدین ترتیب یک شبکه ارتباطی محلی با محوریت میدان گاه و بازارچه پدید می‌آمد.(5)

گزارش مصور این صفحه با تصاویری از بازارهای شهرهای اصفهان، تبریز، تهران، زواره، شیراز، کاشان، کرمان، نیشابور، یزد و بازار روستای ماسوله، پویش ارتباطی بازارهای ایران را بازخوانی می‌کند.(6)

راوی این گزارش دکترحسین سلطان‌زاده، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی در رشته معماری و نویسنده کتاب "بازارهای ایرانی" است.

پی نوشت:

  • 1- دهخدا، علی اکبر: لغت نامه، ذیل واژه بازار
  • 2- همان‌جا، ذیل واژه خیابان. اصفهان عصر صفوی دارای خیابان طراحی شده "چهارباغ عباسی" بود که هم از نظر عملکرد با خیابان‌های امروزی قرابت داشت و هم به سبب قرار گرفتن باغ‌های پر درخت در دو سوی خود با معنای اصلی خیابان بیگانه نبود.
  • 3- سلطان‌زاده، حسین: بازارهای ایرانی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، تهران، 1380، ص 28
  • 4- اتحادیه، منصوره: این جا تهران است، نشر تاریخ ایران، تهران، 1377، گفتارهای چهارم و هفتم، محله بازار ابتدا دارای دو بخش مسکونی و تجاری بود، اما با گسترش شهر و افزایش مبادلات تجاری به تدریج بخش مسکونی خالی از سکنه وضمیمه بخش تجاری شد.
  • 5- معماریان، غلامحسین: معماری ایرانی، تقریر استاد محمد کریم پیرنیا، انتشارات سروش دانش، تهران، 1378، ص101
  • 6- در این گزارش، عکس عزاداری در بازار تهران از سایت "دوربین نت" گرفته شده، بقیه عکس‌ها از تهیه کننده گزارش است.

 

 

 

 

 

 

کد مطلب:2828
تاریخ درج مطلب:یکشنبه 10 خرداد 1388 - 13:05:06
نظرات [1 ]
30yami جمعه 5 خرداد 1391 - 11:06:21
با تشکر خیلی عالی بود واقعا زحمت کشیدید.
فرم ارسال نظر

نام (اختیاری)

پست الکترونیک (اختیاری)  

آدرس وب سایت یا وبلاگ

نظر شما  

لطفا حاصل عبارت را در باکس مقابل وارد نمایید:

 = 5+4